Cháy nổ do chập điện có thể bắt đầu từ dây dẫn quá tải, mối nối tiếp xúc kém, lớp cách điện hư hỏng hoặc thiết bị phát nhiệt bất thường. Khi có mùi khét, tia lửa, Aptomat tự ngắt lặp lại, ổ cắm nóng hoặc dây điện đổi màu, nên dừng sử dụng khu vực liên quan và ngắt nguồn nếu có thể thao tác an toàn. Không nên cố đóng điện nhiều lần để thử, tự mở tủ điện hoặc chạm vào phần mang điện.
Không thể xác định chính xác nguyên nhân chỉ bằng một dấu hiệu bên ngoài. Với sự cố nghi chập cháy, cần kiểm tra theo từng nhánh, đối chiếu tải sử dụng, đầu nối, thiết bị đóng cắt và tình trạng dây dẫn trước khi kết luận.
Trả lời nhanh: vì sao điện có thể chập cháy?
Điện có thể chập cháy khi dòng điện vượt khả năng chịu tải của dây dẫn, các phần dẫn điện tiếp xúc ngoài ý muốn, đầu nối bị lỏng hoặc thiết bị phát nhiệt kéo dài. Lớp cách điện xuống cấp, ẩm nước và việc dùng nhiều thiết bị công suất lớn trên cùng một nhánh cũng làm tăng nguy cơ.
Nếu Aptomat nhảy liên tục, có mùi khét, tiếng nổ nhỏ, vết ám đen hoặc dây dẫn nóng bất thường, cần coi đây là dấu hiệu phải kiểm tra. Xem thêm bài Aptomat nhảy liên tục có nguy hiểm không để nhận biết tình huống không nên tiếp tục đóng điện.
Những nguyên nhân chập cháy điện thường gặp
1. Dây dẫn hoặc nhánh điện bị quá tải
Quá tải xảy ra khi dòng điện thực tế vượt khả năng làm việc phù hợp của dây dẫn hoặc thiết bị bảo vệ. Tình trạng này dễ xuất hiện khi nhiều thiết bị công suất lớn hoạt động cùng lúc, nhất là trên hệ thống điện cũ hoặc nhánh điện chưa được tính cho tải mới.
Dây dẫn quá tải có thể phát nhiệt kéo dài, làm lớp cách điện nhanh lão hóa và biến dạng. Khi bổ sung điều hòa, bình nóng lạnh, bếp điện hoặc thiết bị công suất lớn, nên để người có chuyên môn đánh giá lại nhánh cấp điện.
2. Chập mạch do hỏng lớp cách điện
Chập mạch có thể xảy ra khi các phần dẫn điện khác điện thế tiếp xúc trực tiếp ngoài ý muốn. Nguyên nhân thường gặp là lớp cách điện bị nứt, cháy, cọ xát, kẹp ép, ẩm lâu ngày hoặc hư hỏng cơ học.
Với đường dây đi âm, biểu hiện bên ngoài đôi khi không rõ. Nếu nghi sự cố ở dây âm, không nên tự đục tường theo phỏng đoán. Có thể tham khảo nhóm sửa điện chập âm tường để hiểu cách khoanh vùng trước khi xử lý.
3. Mối nối hoặc đầu cực tiếp xúc không tốt
Mối nối lỏng hoặc đầu cực tiếp xúc kém có thể làm điện trở tại điểm nối tăng. Khi có dòng điện chạy qua, vị trí đó phát nhiệt nhiều hơn bình thường và có thể làm nhựa cách điện xung quanh bị ảnh hưởng.
Vết ám đen chưa đủ để kết luận nguyên nhân. Thợ điện vẫn cần kiểm tra tải, dây vào, dây ra và thiết bị đóng cắt. Bài kiểm tra dây điện cháy xém mô tả cách đánh giá theo trình tự.
4. Thiết bị điện phát nhiệt bất thường
Một số thiết bị vốn tạo nhiệt khi hoạt động. Tuy nhiên, nếu có mùi khét, tiếng kêu lạ hoặc vỏ biến dạng, nên dừng sử dụng và kiểm tra.
5. Hệ thống điện cũ, ẩm hoặc xuống cấp
Dây dẫn và phụ kiện điện có thể lão hóa theo thời gian. Môi trường ẩm, nước thấm hoặc tác động cơ học đều có thể làm điều kiện cách điện xấu đi. Khi sự cố xuất hiện không liên tục, cần kiểm tra theo từng nhánh.
Dấu hiệu cần ngừng sử dụng và kiểm tra sớm
- Aptomat hoặc thiết bị bảo vệ tự ngắt lặp lại.
- Có mùi khét, tiếng nổ nhỏ hoặc tia lửa tại ổ cắm, công tắc, tủ điện.
- Ổ cắm, phích cắm, dây điện hoặc thiết bị đóng cắt nóng bất thường.
- Nhựa đổi màu, cháy xém, biến dạng hoặc có vết ám khói.
- Một khu vực mất điện, chập chờn hoặc thiết bị hoạt động không ổn định.
- Dây dẫn bị hở, nứt lớp cách điện hoặc bị ảnh hưởng bởi nước.
Một dấu hiệu riêng lẻ chưa thể chỉ ra chính xác lỗi nằm ở đâu. Khi sự cố lặp lại, cần đối chiếu theo từng nhánh. Có thể xem thêm thợ sửa điện tại nhà để biết các tình huống nên kiểm tra sớm.
Biện pháp phòng cháy nổ do điện trong gia đình
Sử dụng thiết bị bảo vệ phù hợp
Hệ thống điện nên có thiết bị đóng cắt và bảo vệ phù hợp với từng nhánh. Việc lựa chọn cần dựa trên dây dẫn, tải sử dụng và đặc điểm mạch điện. Không nên tự ý tăng dòng định mức của Aptomat chỉ để tránh tình trạng “hay nhảy”.
Nếu Aptomat nóng, có tiếng kêu, đổi màu hoặc tự ngắt bất thường, cần kiểm tra nguyên nhân trước khi thay. Bài Aptomat vẫn nhảy sau sửa chập giải thích vì sao phải xem lại cả nhánh điện.
Không dồn nhiều tải lớn vào một ổ cắm
Ổ chia và dây nối kéo dài đều có giới hạn tải. Cắm đồng thời nhiều thiết bị công suất lớn có thể làm đầu cắm, tiếp điểm hoặc dây dẫn phát nhiệt. Nên phân bổ tải phù hợp và tuân theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Kiểm tra các vị trí dễ phát nhiệt
Tủ điện, đầu nối, ổ cắm dùng tải lớn và các nhánh hoạt động thường xuyên nên được kiểm tra theo tình trạng thực tế. Việc này giúp phát hiện sớm dấu hiệu lỏng tiếp xúc, đổi màu hoặc phát nhiệt.
Tham khảo thêm bài kiểm tra tủ điện định kỳ để phòng chập cháy.
Chọn dây dẫn và thiết bị đúng nhu cầu
Tiết diện dây dẫn, phương pháp lắp đặt và thiết bị bảo vệ cần phù hợp với tải và điều kiện sử dụng. Không nên chọn dây chỉ theo cảm tính hoặc dùng dây không rõ thông số. Khi tăng công suất sử dụng, hệ thống cũ cũng cần được đánh giá lại.
Tập đoàn Điện lực Việt Nam có chuyên mục an toàn điện với các khuyến cáo sử dụng điện và phòng cháy chữa cháy dành cho người dân.
Thợ điện kiểm tra sự cố chập cháy như thế nào?
Quy trình phù hợp không bắt đầu bằng việc đoán vị trí chập. Trước tiên cần ghi nhận Aptomat nào ngắt, sự cố xuất hiện khi tải nào hoạt động, khu vực nào mất điện và có dấu hiệu nóng hoặc cháy xém hay không.
- Ghi nhận hiện trạng: xác định khu vực, nhánh điện và thời điểm sự cố.
- Khoanh vùng tải: đối chiếu thiết bị đang sử dụng với nhánh liên quan.
- Kiểm tra thiết bị đóng cắt và đầu nối: đánh giá dấu hiệu phát nhiệt hoặc cháy xém.
- Kiểm tra dây dẫn: chỉ mở vị trí âm tường khi đã có căn cứ khoanh vùng.
- Đánh giá nguyên nhân: chỉ kết luận sau khi dữ liệu kiểm tra đủ phù hợp.
- Xử lý và kiểm tra lại: kiểm tra nhánh liên quan trước khi đưa vào sử dụng.
Với dây điện cháy xém trong tường, xem thêm bài dây điện cháy xém trong tường để hiểu cách kiểm tra theo từng nhánh.
Lưu ý an toàn khi nghi có chập cháy điện
Khi phát hiện mùi khét, tia lửa hoặc dấu hiệu cháy, hãy ngừng dùng thiết bị liên quan. Nếu có thể ngắt nguồn bằng thao tác an toàn ở vị trí không có dấu hiệu hư hỏng, hãy ngắt nguồn và giữ người khác tránh xa khu vực.
Không dùng nước để xử lý thiết bị điện đang còn khả năng mang điện. Nếu đám cháy đã hình thành hoặc có nguy cơ lan rộng, ưu tiên rời khỏi khu vực nguy hiểm và liên hệ lực lượng cứu hỏa theo hướng dẫn khẩn cấp.
Câu hỏi thường gặp về chập cháy điện
Chập điện có phải lúc nào cũng làm Aptomat nhảy không?
Không thể khẳng định như vậy. Việc thiết bị bảo vệ có tác động hay không còn phụ thuộc loại sự cố, đặc tính mạch và thiết bị bảo vệ. Nếu có biểu hiện bất thường, vẫn cần kiểm tra thực tế.
Aptomat nhảy liên tục có nên bật lại để thử?
Không nên đóng lên nhiều lần khi Aptomat đã tự ngắt lặp lại. Nếu kèm mùi khét, tiếng nổ, cháy xém hoặc nóng bất thường, nên ngừng thử và gọi người có chuyên môn.
Dây điện cháy xém có thể quấn băng cách điện rồi dùng tiếp không?
Không nên khi chưa biết phạm vi hư hỏng. Vết cháy có thể chỉ là phần nhìn thấy bên ngoài. Cần đánh giá cả đoạn dây, đầu nối và nguyên nhân gây phát nhiệt.
Có thể tự mở tủ điện để tìm chỗ cháy không?
Không nên nếu bạn không có chuyên môn. Tủ điện có thể còn phần mang điện dù một nhánh đã ngắt. Việc tháo mở hoặc chạm vào đầu cực có thể gây nguy hiểm.
Khi nào nên gọi thợ điện?
Nên kiểm tra sớm khi Aptomat nhảy lặp lại, mất điện cục bộ, dây hoặc ổ cắm nóng, có mùi khét, tia lửa, vết cháy xém hoặc không xác định được nhánh gặp sự cố.
Kết luận
Cháy nổ do chập điện thường liên quan đến quá tải, hỏng cách điện, tiếp xúc kém, thiết bị phát nhiệt hoặc hệ thống xuống cấp. Không nên kết luận nguyên nhân chỉ từ một dấu hiệu. Cách an toàn là dừng sử dụng khu vực bất thường, khoanh vùng và kiểm tra theo từng nhánh.
Phòng ngừa hiệu quả bắt đầu từ việc dùng dây dẫn và thiết bị bảo vệ phù hợp, không dồn tải quá mức và xử lý sớm dấu hiệu bất thường. Nếu chưa rõ nguyên nhân, nên để thợ điện kiểm tra thay vì tự thao tác trên phần có nguy cơ mang điện.
